16 maja br. mija 140. rocznica urodzin Jana Karnowskiego, pochodzącego z Czarnowa w gminie Brusy, kaszubskiego działacza i patrioty, poety, publicysty, sędziego. Burmistrz Brus Witold Ossowski zaprasza do wspólnego uczczenia rocznicy w poniedziałek, 18 maja, o godzinie 10.30 przy pomniku pamięci Jana Karnowskiego w Brusach.

Jan Karnowski (ps. „Wôś Budzysz”) urodził się 16 maja 1886 roku w Czarnowie, w gminie Brusy. Pochodził z licznej rodziny chłopskiej o szlacheckim rodowodzie. Był synem Jana Karnowskiego i Anny z domu Wnuk-Lipińskiej. Już od najmłodszych lat wzrastał w środowisku silnie związanym z kulturą i tradycją kaszubską, które miało ogromny wpływ na jego późniejszą działalność.

Naukę rozpoczął w katolickiej szkole ludowej w Czarnowie. W latach 1898–1904 uczył się w Collegium Marianum w Pelplinie. Właśnie tam zainteresował się kulturą i językiem kaszubskim. Duży wpływ wywarły na niego utwory Aleksandra Majkowskiego i Hieronima Derdowskiego. Następnie kontynuował edukację w gimnazjum w Chojnicach (1904–1907). Działał tam w tajnym Towarzystwie Tomasza Zana i został prezesem koła filomatów.

Po zdaniu matury w 1907 roku rozpoczął studia teologiczne w Seminarium Duchownym w Pelplinie. W tym czasie coraz bardziej angażował się w badania nad kaszubszczyzną i działalność społeczną. W 1908 roku założył Koło Kaszubologów skupiające kleryków zainteresowanych językiem i kulturą Kaszub. Ważnym wydarzeniem było także spotkanie z Aleksandrem Majkowskim, które umocniło jego zainteresowanie sprawami kaszubskimi i współpracę ze środowiskiem przyszłych Młodokaszubów.

Po egzaminach opuścił seminarium i wyjechał na dalsze studia do Fryburga. Początkowo studiował teologię, później jednak przeniósł się na studia prawnicze. W czasie pobytu za granicą rozwijał działalność naukową i literacką. W 1910 roku, mając 24 lata, zadebiutował jako poeta, wydając tomik Nowotné spiéwë pod pseudonimem „Wôś Budzysz”. Debiut ten został bardzo dobrze przyjęty, ponieważ wnosił nowe treści do poezji kaszubskiej.

W 1911 roku rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie we Wrocławiu. Nie przerwał jednak działalności społecznej i współpracy z czasopismem „Gryf”, skupiającym środowisko młodokaszubskie. Z czasem Jan Karnowski stał się jednym z najważniejszych ideologów ruchu Młodokaszubskiego. Był zwolennikiem i propagatorem języka kaszubskiego. Uważał, że: „Kultura polska wtedy tylko zwycięży nad Bałtykiem, jeżeli oprze się na pierwiastkach iście kaszubskich, nawiąże do starych tradycji historycznych i nasilać się będzie kaszubskim duchem.”

W 1913 roku rozpoczął pracę zawodową, jednak wybuch I wojny światowej skierował jego losy na front. Służył w wojsku, brał udział w działaniach wojennych i został dwukrotnie ranny. W czasie pobytu w szpitalu kontynuował działalność pisarską i naukową. Po zakończeniu wojny uczestniczył także w organizacji struktur odradzającego się państwa polskiego.

Po 1920 roku pełnił odpowiedzialne funkcje administracyjne i państwowe na Pomorzu. Był m.in. kierownikiem Komendy Policji Państwowej w województwie pomorskim, a następnie urzędnikiem wojewódzkim. Angażował się także społecznie i naukowo. W 1923 roku otrzymał nominację na sędziego Sądu Okręgowego w Toruniu. Później pracował w Czersku, a od 1927 roku przez dziesięć lat był sędzią okręgowym w Chojnicach.

Równolegle rozwijał działalność literacką i publicystyczną. Pisał do „Gryfa” oraz redagowanego przez siebie „Mestwina”. Tworzył poezję, publikował prace historyczne, etnograficzne i statystyczne. Krytykował polityków wykorzystujących Kaszubów do własnych celów. Był określany mianem „Stróża ideowego testamentu Mściwoja”. Wielu badaczy podkreślało jego ogromny wkład w rozwój myśli kaszubskiej. Mówiono, że jeśli Aleksander Majkowski był twórcą ruchu młodokaszubskiego, to Karnowski był jego „mózgiem”.

W 1937 roku przeszedł na emeryturę i zamieszkał w Krostkowie nad Notecią. Pogarszający się stan zdrowia sprawił, że trafił do szpitala w Wyrzysku, gdzie zmarł 2 października 1939 roku. Początkowo został pochowany w Krostkowie, jednak w 1947 roku jego prochy uroczyście przeniesiono do Brus.

Po śmierci Jana Karnowskiego pamięć o jego działalności i zasługach dla Kaszub oraz Pomorza była konsekwentnie pielęgnowana. Jako jednej z najważniejszych postaci ruchu młodokaszubskiego poświęcono mu liczne miejsca pamięci i inicjatywy upamiętniające jego dorobek. Jego imię noszą ulice w Brusach oraz funkcjonujące pod nazwą Wosia Budzysza, od literackiego pseudonimu Jana Karnowskiego, ulice w Gdańsku, Sopocie i Szczecinie. Nazwiskiem Karnowskiego nazwano również węzeł drogowy w ciągu Trasy Sucharskiego. W 1986 roku odsłonięto jego pomnik w Brusach, a kolejne formy upamiętnienia stanowią tablice pamiątkowe w Chojnicach, Krostkowie i Czersku. Jan Karnowski został także patronem Centrum Kultury i Biblioteki w Brusach oraz Szkoły Podstawowej nr 7 w Chojnicach. 30 października 2009 roku w jego rodzinnej miejscowości, Czarnowie, odsłonięto pomnik wykonany z ogromnego głazu znalezionego na rodzinnym polu. Na kamieniu umieszczono podobiznę Karnowskiego i pamiątkową tablicę upamiętniającą ideologa ruchu Młodokaszubskiego, pisarza i regionalistę. Znaczenie Jana Karnowskiego podkreślono również poprzez ustanowienie przez Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie roku 2010 Rokiem Jana Karnowskiego, co stało się okazją do przypomnienia jego życia, twórczości i zasług dla Kaszub oraz Pomorza. Ponadto bruski Oddział Zrzeszenia Kaszubsko – Pomorskiego w partnerstwie z Gminą Brusy organizuje konkurs „Mój Jan Karnowski z Czarnowa”.